आर्थिक कुटनीति- विगत देखि वर्तमान- यसका उपलब्धिहरु
- नेपालको व्यापार, व्यवसाय लिच्छविकाल देखि नै भारत र तिब्बतसम्म फैलिएको पाइन्छ । मल्लकालमा पनि नेपालमा उत्पादित कलात्मक सामग्रीहरुको व्यापक माग तिब्बतमा थियो । प्रताप मल्ल, भुपतीन्द्र मल्ल, रणजित मल्ल आदि राजाहरुले तिब्बतसँगको व्यापारलाइ उच्च प्राथमिकता दिएका थिए र तत्कालीन समयमा नेपाली मुद्र तिब्बतमा प्रचलनमा ल्याएका थिए । यी ऐतिहासीक तथ्यहरुले नेपालले अप्रत्यक्ष रुपमा भएपनि आर्थिक कुटनीति सुरुवातदेखी नै अवलम्वन गरेको पाइन्छ ।
- वर्तमान समयमा नेपालले विश्व अर्थव्यवस्थाबाट तुलनात्मक तथा प्रतिस्पर्धी लाभ लिनको लागि आर्थिक कुटनीतिलाइ अवलम्वन गरेको छ । संसारबाट भिन्न भएर रहने अवस्थामा नेपाल नरहेको कारण अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारी मार्फत आर्थिक विकास गर्ने नीति लिएको छ ।
- नेपालले सन् १०५१ देखि वैदेशिक सहायता प्राप्त गर्न थालेको पाइन्छ । सन् १९६० को दशकबाट विश्वसँगको आर्थिक सम्बन्धलाइ बढाउँदै लगेको पाइन्छ ।
- सन् १९९० मा नेपालले खुला तथा उदारवादी अर्थव्यवस्था अवलम्वन गरेपश्चात नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक सम्वन्ध अझ फराकिलो बन्दै गएको हो ।
- सन् १९९६ मा आर्थिक कुटनीतिलाइ प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यले पुर्व परराष्ट्र सचिव उद्धवेव भट्टको संयोजकत्वमा High Level Task Force (HLTF) को गठन भयो ।
- HLTF को सिफारिसमा अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार मञ्चको गठन भयो । आर्थिक कुटनीतिमा निजि क्षेत्रको सहभागितालाइ जोड दिइयो ।
- परराष्ट्र मन्त्रालयमा आर्थिक सम्वन्ध तथा समन्वय महाशाखाको स्थापना गरियो ।
वर्तमान अवस्था तथा उपलब्धिहरु
- नेपालको संविधान,२०७२ को धारा ५० को उपधारा ४ मा वैदेशिक पुँजी तथा प्रविधि परिचालन गर्ने, गैर आवासीय नेपालीको ज्ञान, सीप, प्रविधि र पुँजीलाइ आर्थिक विकासमा उपयोग गर्ने नीति लिइएको छ ।
- विदेशी लगानी नीति, २०७१ र विकास सहायता नीति, २०७६ तर्जुमा गरी कार्यान्वयन गरिएको छ ।
- गैरआवासीय नेपालीको ज्ञान, सीप, प्रविधि र पुँजीलाइ परिचालनको लागि गैरआवासीय नेपाली ऐन, २०६४ ल्याइएको छ ।
- २०५२ सालमा आर्थिक नीतिको बारेमा सुझाव दिन गठन गरिएको कार्यदलले आर्थिक कुटनीतिको प्रव्रद्धन गर्न कुटनीतिक नियोगलाइ क्रियाशिल बनाउने लगायतका सुझावहरु दिएको थियो । उक्त्त कार्यदलको सुझाव अनुसार केही कामहरु भएका थिए ।
- नेपालले विभिन्न देशसँग द्धिपक्षीय कुटनीतिक सम्वन्ध कायम गरेको छ ।
- परराष्ट्रमन्त्रीको अध्यक्षतामा आर्थिक कुटनीति कार्यान्वयन तथा अनुगमन समिति गठन गरिएको छ ।
- परराष्ट्र मन्त्रालयमा आर्थिक कुटनीति महाशाखाको व्यवस्था गरिएको छ ।
- महावाणिज्य दुत, श्रम सहचारीहरुले आर्थिक कुटनीतिको काम गरिरहेका छन् ।
- नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय संघसङ्घठनहरु जस्तै विश्व वैंक, अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष, सार्क, विमस्टेक आदि जस्ता मञ्चहरु मार्फत देशको हितको लागि विभिन्न कामहरु गरेको छ ।
- नेपालमा समय समयमा हुने लगानी सम्मेलनले नेपाल र विश्वबीच आर्थिक सम्बन्ध कायम गर्न सहयोग पुर्याँउदछ ।
- विभिन्न राष्ट्रहरुसँग श्रम समझदारी भएको छ । हालसम्म ११ देशसँग दोहोरो करमुक्त्ती सम्झौता र ६ ओटा देशसँग विप्पा सम्झौता गरिएको छ ।