१.१ शासनको आधारभुत पक्षहरु: अवधारणा, सन्दर्भ तथा विशेषताहरु

१.१ शासनको आधारभुत पक्षहरु: अवधारणा, सन्दर्भ तथा विशेषताहरु

शासन

• सार्वजनिक उद्देश्य प्राप्त गर्नको लागि नियमहरुको विकास गर्ने, लागु गर्ने, र परिपालना गराउने कार्य नै शासन हो ।
• राज्यको आर्थिक, सामाजिक तथा कानुनी व्यवस्थापन गर्ने वैधानिक प्रक्रियालाइ नै शासन भनिन्छ ।
• शासन मुलुकको सवै किसिमका मामिलाको व्यवस्थापन गर्न आर्थिक, प्रशासनिक तथा राजनैतिक अधिकारहरुको अभ्यास गर्ने कार्य हो ।
• समग्रमा शासन राज्य सञ्चालन गर्ने प्रणाली तथा पद्धति हो ।
• राज्य सञ्चालन सम्बन्धमा सरकारका कार्यहरुको समष्टि नै शासन हो ।
• यसले सरकारको काम, कर्तव्य, अधिकार र जिम्मेवारीलाइ जनाउँदछ ।

शासनको अवधारणा                                       

• जहाँ राज्य हुन्छ त्यहाँ शासन रहेको हुन्छ । राज्यसँगै शासनको सुरुवात भएको हो । शासनको प्रादुर्भाव राजतन्त्रात्मक, एकात्मक, केन्द्रिकृत एवं एकस्तरीय स्वरुपमा भएको हो ।
• समयक्रमअनुसार शासनको संरचनात्मक, परिणात्मक तथा गुणात्मक विकास एवं विस्तार हुँदै आएको छ ।
• शासनको विषयमा इशापुर्वदेखी नै बहस र परिचर्चा हुँदै आएको पाइन्छ । रोमन दार्शनिक प्लेटोले नागरिकमुखी शासन व्यवस्थामा जोड दिएका थिए । प्लेटो, अरस्तु लगायतका दार्शनिकहरुले प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्थामा जोड दिएका थिए ।
• सन् १२१५ मा निरंकुश शासन प्रति अंकुश लगाउने र शासकिय अधिकार जनतामा स्थापित हुनु पर्दछ भन्ने मान्यताको साथ म्याग्नाकार्टा जारी भयो । जसबाट निरंकुश शासन प्रणालि विरुद्ध प्रजातान्त्रिक शासन प्रणाली स्थापनाको आधार तयार भयो ।
• बेलायती संसदले सन १६२८ मा अधिकारको घोषणापत्र (Declaration of Rights) जारी गर्दै राजाका निरंकुश अधिकारहरु कटौती गर्ने र संसदको सर्वोच्चता कायम गर्ने घोषणा गरी लोकतान्त्रिक शासन प्रणालीको आधार तयार गरीयो ।
• सन १६८८ मा Bill of Rights को घोषणा गरी राजाका अधिकारहरु संसदले प्रयोग गर्ने व्यवस्था भयो र जनताको प्रतिनिधिमुलक संस्थाको भुमीका बढ्न गइ शासनको लोकतान्त्रीकरण हुन पुग्यो ।
• सन् १७४८ मा फ्रान्सेली दार्शनिक मन्टेस्क्युले शक्ति पृथकीकरणको सिद्धान्त मार्फत शक्तिलाइ कार्यपालिका, व्यवस्थापिका र न्यायपालिकामा विभाजन गरी निरंकुशता कायम हुन नदिने कुरामा जोड दिए ।
• अमेरीकाका जोन एडम्सले शक्तिको सन्तुलनको सिद्धान्त मार्फत राज्यका अंगहरुबाट हुन सक्ने स्वेच्छाचारी कार्यलाइ नियन्त्रण गरी लोकतान्त्रिक शासन पद्धतिमा जोड दिएका थिए ।
• सन् १७८७ मा अमेरिकामा लोकतान्त्रिक संविधान जारी भएपश्चात त्यहाँ लोकतान्त्रिक शासन पद्धतिको स्थापना भयो ।
• A V Dicey ले प्रतिपादन गरेको कानुनको शासनको अवधारणाले कानुन बमोजिम शासन गर्नुपर्ने, कानुन बनाएर शासन गर्नुपर्ने भन्ने अवधारणाको विकास गर्यो ।
• आधुनिक कालमा लोकतान्त्रिक प्रणालिको अवलम्बन लाइ आदर्श मुलुकको पहिचानको रुपमा लिइएको छ । अधिकांश मुलुकरुमा जनमुखी, नागरिकमैत्री र प्रतिनिधिमुलक शैलिको अभ्यास हुँदै आएको छ ।
• नेपाल विगतमा एकात्मक तथा केन्द्रिकृत शासन व्यवस्था लागु थियो तर वर्तमान समयमा लोकतान्त्रिक तथा संघीयतामा आधारीत शासन प्रणालि अवलम्वन गरिएको छ ।

शासनको विशेषता

शासनको मुलभुत विशेषतालाइ निम्नअनुसार उल्लेख गर्न सकिन्छ ।

• शासन सापेक्ष एवं गतिशिल विषय हो ।
• यो राज्य सञ्चालनको कार्यप्रक्रिया एवं पद्धति हो ।
• यसका विविध आयाम हुन्छन । राजनितिक, प्रशासनिक, सामाजिक, साँस्कृतिक लगायतका विभिन्न आयामहरु हुने भएकोले यो बहुआयामिक विषय हो ।
• यो सार्वभौमसत्ता सँग सम्बन्धित विषय हो । सार्वभौमसत्ताको प्रयोग भन्नु नै शासन हो । सार्वभौमसत्ता एवं राजकिय सत्ता जनतामा निहीत  रहनुपर्दछ ।
• शासन मुलुक तथा सरकारको मुल्यांकन सुचक हो ।
• बहुदलिय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली,
• मानवअधिकारको प्रत्याभुति,
• कानुनको शासन,
• स्वतन्त्र न्यायपालिका,
• राजनैतिक र प्रशासनिक उत्तरदायित्व,
• सरोकारवालाहरुसँग शासनमा सहकार्य
• नियमनकारी शासन व्यवस्थाको अवलम्वन,
• सामाजिक न्यायको स्थापना,

शासनको नविन प्रवृत्तिहरु

• विश्वव्यापिकरणको अवधारणा सँगै विश्व एक गाँउको रुपमा लिन थालिएको सन्दर्भमा विश्व भु राजनीतिमा राजनीतिक क्षेत्रको मात्र नभइ आर्थिक क्षेत्रको समेत निर्णायक भुमिका रहन थालेको छ । विश्वको भु राजनीतिक सम्वन्धहरु राजनैतिक सिद्धान्तको आधारमा मात्र नभइ आर्थिक एजेण्डाको आधारमा निर्धारण हुन थालेको हुनाले आर्थिक शासन लाइ शासनको नविन अवधारणाको रुपमा लिइएको छ ।
• वर्तमान समयमा शासन शब्दको अर्थ नियन्त्रणमा राख्नु, निर्देशन गर्नु, आफुप्रति वफादार बनाउनु मात्र नभइ नागरिकहरुको रुचि, चाहना र अपेक्षाअनुरुपको शासन हुनुपर्दछ । नागरिकको आशा र अपेक्षालाइ बुझेर तीनलाइ सम्बोधन गरी सेवा प्रवाह गर्नुपर्ने भएकोले शासन व्यवस्था नागरिकप्रति थप जिम्मेवार बन्नु आवश्यक छ । त्यसैले जिम्मेवार शासन लाइ शासनको नविन अवधारणाको रुपमा लिइएको छ ।
• वर्तमान समयमा शासन एक राज्यको सिमारेखा भित्र मात्र सिमित रहेन । शासन प्रणालीमा विश्वव्यापि दबाव र प्रभावहरु रहन थालेका छन् । नेपालको विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय संघ तथा संगठनमा आवद्धता तथा विभिन्न सन्धि सम्झौतामा पक्षराष्ट्र भएसँगै देशको शासन व्यवस्थामा देशको मात्र निर्णायक क्षमता नरही शासन व्यवस्थामा विश्वस्तरीय प्रभावहरु निर्णायक बन्न पुगेका छन । त्यसैले विश्वव्यापि शासन पनि शासनको एक नविन अवधारणा हो ।
• राष्ट्रमा रहेका सवै जात, वर्ग तथा समुदायहरुलाइ राज्यको साधन, स्रोत तथा अवसरहरुमा समान सहभागिताको अवसर दिइनुपर्दछ भन्ने मान्यता विकसित हुँदै आएको छ । यो नै समावेशी शासनको अवधारणा हो । सवै वर्ग तथा समुदायबाट समान सहभागिताबाट मात्र शासन प्रणाली राम्रो हुने भएकोले समावेशि शासन लाइ शासनको नविन अवधारणाको रुपमा लिइएको छ ।