१.३ संगठन : अवधारणा, प्रकृति, प्रकार र संगठनात्मक विकास

१.३ संगठन : अवधारणा, प्रकृति, प्रकार र संगठनात्मक विकास

संगठनको परिचय

• साझा लक्ष्य तथा उद्देश्य हासिल गर्नको लागि निर्माण गरिएको मानवीय र कार्यमुलक संरचना नै संगठन हो ।
• संगठन साझा उद्देश्य प्राप्त गर्नको लागि क्रियाशील मानिसहरुको समुह हो ।
• संगठनको अवधारणा कुनै पनि कार्यलाइ व्यवस्थित र सुनियोजित रुपले सम्पन्न गर्ने क्रममा विकास भएको मानिन्छ ।
• संगठन मानिसलाइ परस्पर सहयोगात्मक अन्तरसम्बन्धमा आबद्ध गर्ने व्यवस्थापकीय संरचना हो ।

संगठनको अवधारणा

• संगठन एक संरचनात्मक ढाँचा - प्रचिन अवधारणा

1. यो परम्परागत अवधारणा हो जसमा ठाडो र निश्चित आकारको संरचनात्मक ढाँचामा जोड दिइन्छ ।
2. सोपानगत पदश्रृङ्खला, कार्यविभाजन, कार्यविशिष्टिकरण, औपचारिक सम्बन्ध आदि यस अवधारणाको विशेषता हुन ।
3. यो संरचना केन्द्रित अवधारणा हो ।

• संगठन एक सामुहिक प्रणाली - आधुनिक अवधारणा

1. यस अवधारणामा मानव केन्द्रित व्यवस्थापनको माध्यमबाट लक्ष्य प्राप्त गर्ने प्रक्रियामा जोड दिइन्छ ।
2. यो अवधारणाले संगठनलाइ समन्वयात्मक सहकार्य र सहभागितामुलक व्यवस्थापनमा आबद्ध समुहको रुपमा व्याख्या गरेको छ ।

• संगठन एक समुह वा सञ्जाल - समकालिन अवधारणा

1. यो उद्देश्य र प्रविधि केन्द्रित अवधारणा हो ।
2. यो सामाजिक सञ्जालमा संगठित अमुर्त समुह हो ।
3. यसमा पदसोपान हुँदैन ।
4. यसमा बहुपक्षीय सहभागिता र सहकार्य हुन्छ ।

संगठनको विशेषताहरु

• यो संरचना र प्रकृया दुवै हो ।
• यो सामुहिक लक्ष्य प्राप्तिमा केन्द्रित हुन्छ ।
• यो व्याक्तिहरुको सहयोगी समुह हो ।
• यसमा कानुनी र नीतिगत संरचना हुन्छ ।
• संगठनमा कामको बाँडफाँड हुन्छ ।
• यो भौतिक, मानविय तथा अन्य साधनको संयोजन हो ।
• यसमा गतिशिलता र परिवर्तनशीलता हुन्छ ।
• यो एक मानवीय सम्वन्ध  हो ।
• यो खुला प्रणाली हो । यो वातावरणबाट प्रभावित हुन्छ ।

संगठनको उद्देश्य

• लक्ष्य हासिल गर्न सहयोग गर्नु,
• सांगठनिक क्रियाकलापलाइ उद्देश्यकेन्द्रित बनाउनु,
• सांगठनिक क्रियाकलापमा समन्वय कायम गर्नु,
• संगठनको प्रभावकारीतामा वृद्धि गर्नु,
• संगठनको कार्यदक्षतामा वृद्धि गर्नु,
• सांगठनिक साधन स्रोतको मितव्ययी र प्रभावकारी तरीकाले परिचालन गर्नु,
• नतिजामुखी व्यवस्थापन सुनिश्चित गर्नु ।

संगठन गठनका आधारहरु

संगठनका आधार भन्नाले संगठन स्थापना गर्न पुरा गर्नुपर्ने आवश्यक पुर्वाधार तथा कार्यलाइ बुझिन्छ ।

• उद्देश्य,
• प्रक्रिया,
• व्याक्ति,
• स्थान,
• नेतृत्व,
• स्रोत साधन,
• संरचना,
• आवश्यकता,
• सन्धि सम्झौताप्रतिको प्रतिबद्धता,
• संवैधानिक, कानुनी र नीतिगत पक्ष ।

संगठनको प्रकृति

• संगठन मानव सम्बन्धको प्रणालीगत ढाँचा हो । संगठनमा मानिसलाइ विशेष सम्बन्धमा आबद्ध गरिएको हुन्छ ।
• संगठन एक खुला प्रणाली हो जुन बाह्य वातावरणबाट प्रभावित हुन्छ ।
• संगठन एक समाजको रुपमा रहन्छ र संगठनका मानिसहरुले सामुहिक रुपमा कार्यसम्पादन गर्दछन् ।
• संगठनका सदस्यहरुको साझा उद्देश्य हुन्छ र सो उद्देश्य प्राप्तिको लागी सदस्यहरुले सामुहिक रुपमा कार्य गर्दछन् ।
• संगठनमा कार्यविभाजन गरिएको हुन्छ । विभिन्न इकाइगत कार्यवीच समन्वय कायम गरिएको हुन्छ ।
• संगठनको विविध तत्व र विभिन्न इकाइका बीचमा एकता कायम गरिएको हुन्छ ।
• संगठनले मानिस र अन्य स्रोत साधनलाइ व्यवस्थित संरचनामा आबद्ध गरी त्यसको अधिकतम सदुपयोग गर्दछ ।
• संगठन उद्देश्य प्राप्तिको साधन हो ।
• संगठनमा अधिकार र दायित्व तथा जिम्मेवारी र जवाफदेहिताको सन्तुलित बाँडफाँड गरिन्छ ।

संगठनको प्रकार

• औपचारिकताको आधारमा

1. औपचारिक संगठन - खास उद्देश्यका लागि स्थापित संगठन जुन विधि विधान र संरचनात्मक सम्बन्धमा आबद्ध हुन्छ ।
2. अनौपचारिक संगठन - यो पारस्परिक हित तथा साझा पहिचानको कारण संगठित समुह हो । यसको सञ्चालनको नियम र संरचनात्मक सम्बन्ध हुँदैन ।

• स्थायित्वको आधारमा

1. स्थायी संगठन
2. अस्थायी संगठन

• आधुनिकताको आधारमा

1. परम्परागत संगठन - पिरामिड र ठाडो संगठन संरचनाहरु ।
2. आधुनिक संगठन - क्षितीजीय संगठन, चेप्टो सङगठन संरचना, म्याट्रिक्स, डमबेल संगठन संरचनाहरु ।
3. उत्तर आधुनिक संगठन - सुचना तथा सञ्चार प्रविधिमा आधारित अदृष्य संगठन संरचनाहरु ।

• कामको प्रकृतिको आधारमा

1. निर्णय लिने र कार्यान्वयन गर्ने संगठन
2. सल्लाह दिने संगठन
3. मिश्रित संगठन

• भौगोलिक क्षेत्रका आधारमा

1. अन्तर्राष्ट्रिय संगठन
2. क्षेत्रीय संगठन
3. राष्ट्रिय संगठन
4. स्थानीय संगठन

• विषयगत आधारमा

1. राजनीतिक संगठन
2. प्रशासनिक संगठन
3. सामाजिक संगठन
4. आर्थिक संगठन
5. कानुनी/न्यायिक संगठन
6. शैक्षिक संगठन
7. धार्मिक/साँस्कृतिक संगठन

नेपालको निजामती सेवामा संगठनको स्वरुप

• सोपानगत श्रृङखलामा आबद्ध ठाडो संरचनाको बाहुल्य रहेको ।
• आयोग, सचिवालय, समिति जस्ता संगठनमा च्याप्टा र घण्टाकार निकट संरचना रहेका ।
• औपचारीक तथा अनौपचारीक दुवै प्रकृतिको संगठन संरचनाको अभ्यास ।
• स्थायी, अस्थायी सवै प्रकृतिको संगठन संरचनाको व्यवस्था रहेको ।
• संघीय, प्रदेशस्तरीय, जिल्ला स्तरीय र स्थानीय संगठन संरचनाको अस्तित्व ।
• कर्मचारीतन्त्रीय विशेषता र कार्यशैलीको उच्च प्रभाव ।
• संघीय शासन प्रणाली अनुरुप तीन तहको प्रशासनिक संरचनाको अवलम्वन ।
• परम्परागत गोपनीयतावादी र केन्द्रीकृत कार्यसंस्कृतिको निरन्तरता ।
• संगठनात्मक कार्यमा सुचना तथा सञ्चार प्रविधि र सामाजिक सञ्जालको बढ्दो प्रयोग ।

संगठनात्मक विकास

• संगठनमा निरन्तर रुपमा गरिने सकारात्मक परिवर्तन नै संगठनात्मक विकास हो ।
• यो संगठनको समसामयिकरण, वैज्ञानिकिकरण र यसको क्षमता विकास गर्ने कार्य हो ।
• यसले संगठनलाइ परिवर्तनशील परिवेश र सन्दर्भ अनुरुप अघि बढ्न सक्षम बनाउछ ।
• संगठनात्मक विकास अन्तर्गत सांगठनिक संरचनामा विकास, नीतिगत सुधार, कार्यप्रक्रियामा गरिने विकास, स्रोत व्यवस्थापनमा गरिने विकास, संस्कृति र सम्वन्धमा सुधार जस्ता विषयहरु पर्दछन् ।

नेपालको सार्वजनिक प्रशासनमा संगठनात्मक विकास

• नेपालको सार्वजनिक प्रशासनमा वि.सं. २००७ साल पश्चात संगठनात्मक विकासले महत्व पाउँदै आएको छ ।
• वि सं २००९ को बुच कमिसन देखि समय समयमा गठन हुँदै आएका प्रशासन सुधार आयोग तथा समितिहरुको गठन गरी संगठनात्मक विकासलाइ प्रोत्साहन गरिँदै आएको छ ।
• वि सं २०१३ सालदेखि निजामती सेवालाइ ऐन कानुनद्धारा व्यवस्थित गरी सञ्चालन गर्ने परिपाटि अवलम्वन गरिएको ।
• संगठनात्मक संरचनामा सुधाको लागी आवधिक रुपमा संगठन तथा व्यवस्थापन सर्वेक्षण (O and M survey) गर्ने गरिएको ।
• संगठन तथा व्यवस्थापन सर्वेक्षण नगरी नयाँ संरचना थप्न रोक लगाइएको ।
• निजामती सेवा ऐन, २०४९ र नियमावली २०५० लगायतका कानुनद्धारा कानुनी र नीतिगत आधारलाइ स्पष्ठ गरिएको ।
• युगानुकुल वैधता विस्तारका लागि सुशासन र आरक्षण प्रणालीको अवलम्वन गरिएको ।
• सार्वजनिक सुनुवाइ, नागरिक बढापत्र, सार्वजनिक परीक्षण लगायतका नवीनतम व्यवस्थापकीय उपायहरुको प्रयोगलाइ अनिवार्य तुल्याइएको ।

नेपालको निजामति सेवामा संगठनात्मक विकासको दुर्वल पक्षहरु

• संगठन संरचना भद्दा हुनु,
• संगठनात्मक विकासका प्रयासहरु पटके, संरचनाकेन्द्रित र तदर्थवादी प्रकृतिका हुनु,
• कागजी कार्य र प्रक्रियामुखी कार्यविधिलाइ छोड्न नसक्नु ।
• कार्यप्रकृति र कार्यबोझको वैज्ञानिक विश्लेषण नहुनु ।
• काम बढी हुने ठाँउमा कम कर्मचारी र कम काम हुने ठाँउमा बढी कर्मचारी हुनु ।
• संगठन तथा व्यवस्थापन परीक्षण वस्तुगत र वैज्ञानिक हुन नसक्नु ।
• अति केन्द्रिकरण ।
• आधुनिकताको न्युन अभ्यास ।
• संगठनात्मक दोहोरोपना र न्युन प्रभावकारी समन्वय ।

आदेशको एकात्मकता (Unity Of Command)

• यो आदेशमा एकरुपता हुनुपर्छ भन्ने मान्यता हो । यसले संगठनमा कुनै पनि कर्मचारीलाइ एकभन्दा बढी सुपरिवेक्षकबाट निर्देशित गर्न नहुने कुरालाइ बुझाउछ ।

नियन्त्रणको सीमा ( Span Of Control )

• संगठनमा एक जना सुपरिवेक्षकले कति जना सम्मलाइ नियन्त्रणमा राख्न वा सुपरिवेक्षण गर्न सक्छ, त्यसको दायरालाइ नै नियन्त्रणको सीमा भनिन्छ ।

संगठनात्मक व्यवहार (Organisational Behaviour)

• संगठनमा आबद्ध मानिस वा कर्मचारीको विचार, धारणा, प्रवृत्ति, चालचलन, मुल्य मान्यता तथा संस्कृतिको समग्र पक्षको अध्ययन एवं विश्लेषणलाइ नै संगठनात्मक व्यवहार भनिन्छ ।

समुहगत कार्य र समुह गतिशीलता (Team Work and Group Dynamics)

• मानिसले समुहमा आबद्ध भइ निश्चित उद्देश्य प्राप्तिको लागि कार्यरत हुने कार्य नै समुहगत कार्य हो ।
• समान उद्देश्य कार्यरत मानिसहरुको अन्तर्क्रिया, अन्तरसम्बन्ध तथा सशक्तिकरणको कार्यलाइ समहु गतिशीलता भनिन्छ ।
• समुह गतिशीलताले संगठन तथा समुहको उत्पादन एवं उत्पादकत्वमा अभिवृद्धि गर्दछ ।