नेपालको संविधान विकासक्रम (विस्तृत विवरणसहित)

नेपालको संविधान विकासक्रम (विस्तृत विवरणसहित)

१. २००७ सालको अन्तरिम संविधान (1951 AD)

• पृष्ठभूमि: राणा शासनको अन्त्य र राजा त्रिभुवनको पुनःस्थापना

• विशेषता:

  • पहिलो पटक संविधान जारी भयो (Interim Constitution)

  • शक्तिको केन्द्र राजा नै

  • मन्त्री परिषद् र सभापतिको व्यवस्था

  • लोकतान्त्रिक शासनप्रणालीतर्फ पहिलो पाइला

• कमजोरी:

  • पूर्ण जनप्रतिनिधिमूलक प्रणाली थिएन

  • सीमित मौलिक हक र स्वतन्त्रताको व्यवस्था

🔹 २. २०१५ सालको संविधान (1959 AD)

• पृष्ठभूमि: प्रजातान्त्रिक प्रणालीको स्थापना

• विशेषता:

  • पहिलो निर्वाचित संसद् स्थापना

  • दुई सदन (प्रतिनिधि सभा र राष्ट्रिय सभा)

  • मौलिक हकहरूको व्यवस्था

  • संसदको नेतृत्व प्रधानमन्त्रीले गर्ने

• कमजोरी:

  • २०१७ मा राजा महेन्द्रद्वारा संसद विघटन र पञ्चायत प्रणाली लागू गरियो

🔹 ३. २०१९ सालको संविधान (पञ्चायती संविधान - 1962 AD)

• पृष्ठभूमि: राजा महेन्द्रद्वारा "राजाको प्रत्यक्ष शासन"

• विशेषता:

  • पञ्चायती शासन प्रणाली (दलविहीन व्यवस्था)

  • राजा सर्वोच्च शासक

  • मौलिक हक सीमित

  • राष्ट्रिय पञ्चायतको व्यवस्था

• समाप्ति:

  • २०४६ सालको जनआन्दोलनले अन्त्य गर्‍यो

🔹 ४. २०४७ सालको संविधान (1990 AD)

• पृष्ठभूमि: जनआन्दोलन–२०४६ पछि बहुदलीय प्रजातन्त्रको पुनःस्थापना

• विशेषता:

  • संवैधानिक राजतन्त्र

  • बहुदलीय प्रजातान्त्रिक शासन

  • मौलिक हकहरूको प्रत्याभूति

  • स्वतन्त्र न्यायपालिका, प्रेस स्वतन्त्रता

• समस्या:

  • संविधानले सबै समुदाय र वर्गको समावेशीता सुनिश्चित गर्न सकेन

  • माओवादी विद्रोह सुरु हुने कारणहरूमा यो पनि थियो

🔹 ५. २०६३ सालको अन्तरिम संविधान (2007 AD)

• पृष्ठभूमि: दोस्रो जनआन्दोलन र माओवादी विद्रोहपछिको सहमति

• विशेषता:

  • राजा शासनबाट हटाइयो (राजाको अधिकार अन्त्य)

  • संविधानसभाबाट नयाँ संविधान बनाउने प्रावधान

  • गणतन्त्रको बाटो खुलेको

  • समावेशी लोकतन्त्रको अवधारणा

• यही संविधानले नयाँ संविधान निर्माणको प्रक्रिया सुरु गर्‍यो

🔹 ६. २०७२ सालको संविधान (2015 AD)

• पृष्ठभूमि: संविधानसभा (२०७०) बाट संविधान निर्माण

• उद्घोषणा: २०७२ आश्विन ३ गते (20 September 2015)

• प्रमुख विशेषताहरू:

  • संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको घोषणा

  • ३ तहको सरकार: संघ, प्रदेश, स्थानीय

  • मौलिक हकको व्यापक व्यवस्था (३१ वटा मौलिक हक)

  • धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र

  • समानुपातिक र प्रत्यक्ष निर्वाचन प्रणाली

  • संघीय संसद र प्रदेशसभा

  • स्वतन्त्र न्यायपालिका

  • भाषा, धर्म, संस्कृति र पहिचानको अधिकार

📜 नेपालको संविधानको विकासक्रम (संक्षेपमा – पूर्ण मितिसहित)