२.१ आर्थिक वृद्धि तथा आर्थिक विकास

२.१ आर्थिक वृद्धि तथा आर्थिक विकास

आर्थिक आयामहरु

• नेपालको संविधान २०७२ को उद्देश्य - दिगो शान्ति, सुशासन, विकास र समृद्धि
• राज्यको आर्थिक उद्देश्य - समाजवाद उन्मुख स्वाधीन एवं समुन्नत राष्ट्रिय अर्थतन्त्र
• आर्थिक पद्धति - उदारिकृत अर्थ व्यवस्था तथा तीन खम्बे अर्थनीति,
• आर्थिक विकास परिलक्ष्य - सन् २०२२ सम्ममा मुलुकलाई LDC बाट DC मा स्तरोन्नति गर्ने ।
• सन् २०३० सम्ममा मुलुकलाई उच्च मध्यम आय भएको मुलुकमा स्तरमा पुर्याउने लक्ष्य लिइएको ।
• दिगो विकासका लक्ष्य हासिल गर्ने लक्ष्य लिइएको ।
• वि.सं. २१०० मा "समृद्ध नेपाल सुखी नेपाली " को लक्ष्य पुरा गर्ने उद्देश्य राखिएको छ ।
• वि.सं. २१०० सालसम्ममा उच्च आय भएको विकसीत मुलुकको स्तरमा नेपाललाई पुर्याउने लक्ष्य लिइएको छ ।

आर्थिक वृद्धि

• आर्थिक वृद्धि भन्नाले अर्थतन्त्रका समग्र संरचनाहरुमा भएको वृद्धि भन्ने बुझिन्छ । आर्थिक क्रियाकलापबाट भएको सकारात्मक परिवर्तन एवं उन्नति नै आर्थिक वृद्धि हो ।
• आर्थिक विकासको आधार एवं पुर्वसर्त तथा अनिवार्य सर्त आर्थिक वृद्धि हो ।
• यसले मुलुकको अर्थतन्त्रमा भएको भौतिक वृद्धिलाइ मात्र जनाउँछ ।
• यसले मुलत आर्थिक आयाम एवं आर्थिक परिसुचकहरुमा परिणात्मक बढोत्तरी जनाउँछ । जस्तै कुल ग्राहस्थ उत्पादनमा भएको विस्तार तथा प्रतिव्याक्ति आयमा भएको सुधार ।
• आर्थिक वृद्धिले अर्थतन्त्रको स्थायित्व, आर्थिक समानता तथा जिवनस्तरको बारेमा बताउँदैन ।
• आर्थिक क्रियाकलापहरुको विस्तार एवं वृद्धि पनि आर्थिक वृद्धि हो ।
• यो आर्थिक समृद्धिको सुचक हो ।
• यो उत्पादन, उपभोग, विनिमय, वितरण र राजश्वमा हुने वृद्धि हो ।

आर्थिक वृद्धिका क्षेत्रहरु

• उत्पादन वृद्धि
• प्रति व्याक्त्ति आयमा वृद्धि
• रोजगारीमा वृद्धि
• बचतमा वृद्धि
• लगानीमा वृद्धि
• राजश्वमा वृद्धि
• व्यापार वृद्धि
• निकासी वृद्धि
• उपभोगमा वृद्धि
• औधोगिक वृद्धि
• कुल ग्राहस्थ उत्पादनमा वृद्धि

विकसित मुलुकहरुको आर्थिक वृद्धि विकासोन्मुख मुलुकको तुलनामा न्युन हुन्छ । मुलुकको विकासको लागि अधिकतम आर्थिक वृद्धिदरलाइ कायम गर्नु र आर्थिक वृद्धिलाइ सन्तुलित गर्नु मुल चुनौति हो । विकासशिल मुलुकको लागि आर्थिक वृद्धिलाई कायम राख्नु, आर्थिक वृद्धिलाइ सन्तुलनमा राख्नु, आर्थिक वृद्धिलाई अधिकतम तुल्याउनु चुनौतिपुर्ण हुन्छ ।

आर्थिक वृद्धिलाई प्रभाव पार्ने तत्वहरु

• प्राकृतिक स्रोतको उपलब्धता,
• लगानी गर्न सक्ने क्षमता,
• आर्थिक तथा सामाजिक संगठनहरु जसले उत्पादन तथा वितरण प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउछन् ।
• प्रविधि र खोज,
• श्रम सम्बन्ध,
• उत्पादन र बजारको सन्तुलन,
• सामाजिक प्रणाली,
• दक्ष जनशक्तिको उपलब्धता,
• राजनैतिक व्यवस्था,
• प्रशासनिक संरचना,
• शान्ति सुरक्षाको अवस्था,

आर्थिक वृद्धिको आवश्यकता/महत्व

• पुँजी, प्रविधि र स्रोत साधनको परिचालन गर्न,
• राजश्वमा वृद्धि गर्न,
• लगानीकर्तालाई लगानी गर्नको लागि प्रोत्साहन गर्न,
• रोजगारीमा वृद्धि गर्न,
• कल्याणकारी क्षेत्रमा लगानी वृद्धि गर्न,
• अर्थतन्त्रको पर्तिस्पर्धात्मक क्षमतामा वृद्धि गर्न,
• नागरिक विश्वास अभिवृद्धि गर्न,
• आर्थिक मन्दि हुन नदिन,

आर्थिक विकास

• अर्थतन्त्र सबल भएसँगै नागरिकले आर्थिक लाभ लिइ जिवनस्तरमा सुधार गर्न सक्ने अवस्था नै आर्थिक विकास हो ।
• आर्थिक विकासले आर्थिक वृद्धिको अलवा मुलुकका जनताको समग्र जिवनस्तरमा आएको सकारात्मक परिवर्तन समेतलाइ जनाउदछ ।
• आर्थिक आयाम एवं गतिविधीमा हुने परिणात्मक एवं गुणात्मक बढोत्तरीलाइ आर्थिक विकास भनिन्छ ।
• आर्थिक उन्नति, प्रगति, समृद्धि, सुधार एवं सकारात्मक परिवर्तन तथा वृद्धिलाइ नै समग्रमा आर्थिक विकास हो ।
• आर्थिक वृद्धि आर्थिक विकासको अनिवार्य सर्त हो । आर्थिक वृद्धि विना आर्थिक विकास सम्भव हुँदैन तर आर्थिक वृद्धि हुँदैमा आर्थिक विकास हुन्छ भन्न सकिदैन ।
• वास्तवमा न्यायपुर्ण, दिगो एवं सन्तुलित आर्थिक वृद्धि भन्नु नै आर्थिक विकास हो ।
• यसले आर्थिक विकासको दिगोपना, आर्थिक स्थायित्व तथा आर्थिक समानतामा जोड दिन्छ ।
• यो सर्वाङ्गिण विकास तथा राष्ट्रिय विकासको आर्थिक आयाम हो ।
• यो मुलुको सर्वाङ्गिण विकासको प्रमुख साधन हो ।

आर्थिक विकासको क्षेत्रहरु/आयामहरु/सुचकहरु

• उत्पादन तथा उत्पादकत्व वृद्धि,
• लगानी वृद्धि एवं विकास,
• रोजगारी वृद्धि एवं विकास,
• बचत वृद्धि एवं विकास,
• बाल मृत्युदर तथा मातृ मृत्युदरमा न्युनीकरणको अवस्था,
• प्रतिव्याक्ति वास्तविक उपभोग वृद्धि एवं विकास,
• राजश्व वृद्धि एवं विकास,
• आयु मा वृद्धि,
• आय वृद्धि,
• विकेन्द्रिकरणको स्तर,
• पुर्वाधार विकास,
• साक्षरतादर,
• गरिबी न्युनीकरणको स्तर,
• महिला सशक्त्तिकरण,
• प्रविधि ग्रहण सुचक, आदि ।

आर्थिक विकासका पुर्वशर्तहरु

• न्यायपुर्ण आर्थिक वृद्धि,
• आर्थिक समानता,
• आर्थिक स्थिरता,
• आर्थिक सहभागीता,
• आर्थिक सुशासन,
• आर्थिक समता,
• आर्थिक सवलता एवं सक्षमता,
• आर्थिक उदारता,
• आर्थिक उत्तरदायित्व,
• आर्थिक उपलब्धि एवं अवसरको न्यायोचित वितरण,
• स्रोत साधनको प्रभावकारी एवं कुशल तथा न्यायपुर्ण व्यवस्थापन,

आर्थिक वृद्धिलाई आर्थिक विकासमा रुपान्तरण गर्ने उपायहरु

• पुर्वाधार विकास,
• तुलनात्मक लाभका क्षेत्रमा लगानी तथा विकास,
• सामाजिक क्षेत्रमा लगानी तथा विकास,
• सामाजिक न्याय र सामाजिक सुरक्षामा बढोत्तरी,
• उद्यमशिलतामा वृद्धि , विकास एवं प्रोत्साहन,

आर्थिक विकासको मापकहरु

• मानव विकास सुचकांक (HDI)
• Gini Coefficient - धनी र गरीबबीचको खाडलको स्तर मापन ।
• Poverty Index - गरिवीको रेखामुनी रहेको जनसंख्या ।
• Balance Of Trade - देशको आयात तथा निर्यातमा रहेको सन्तुलनको अवस्था ।

आर्थिक विकासको अवधारणाको विकासक्रम

• वृद्धिमुखी अवधारणा (Growth Approach) - सन् १९५० को दशकमा आर्थिक वृद्धि, पुँजी निर्माण, औद्योगिक विकासलाई प्राथमिकता दिइ वृद्धिमुखी अवधारणाको विकास भएको हो ।
• माथिबाट तल झर्ने अवधारणा(Trickle Approach) - सन् १९६० को दशकको विकासको लक्ष्यले ग्रामिण विकास र तोकिएका मुख्य क्षेत्रमा विकास क्रियाकलाप केन्द्रित गरी यो अवधाणाको अवलम्वन गरेको ।
• कल्याणकारी अवधारणा (Welfare Approach) - सन् १९७० को दशकमा विकसित विकासको लक्ष्य मानव कल्याण हो र जनकल्याणको कार्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ भन्ने मान्यता । यसमार्फत आधारभुत आवश्यकताको परिपुर्ती, गरिवी निवारण, महिला विकास र समुदायमा आधारीत विकासमा जोड दिएको ।
• सहभागितामुलक अवधारणा (Participatory Approach) - विकास प्रक्रियामा जनसहभागिता लाइ जोड दिनुपर्छ भन्ने मान्यता । यो अवधारणाको विकास सन् १९८० मा भएको हो ।
• मानव विकासको अवधारणा (Human Development Approach) - सन् १९९० को दशकमा विकसीत यो अवधारणाले दिगो विकास, स्रोत साधनको समतामुलक वितरण, मानव विकास तथा लैङ्गीक विकास, विकेन्द्रिकरण र आर्थिक उदारिकरणलाई विकासको केन्द्रविन्दुमा राखेको ।
• सुशासनको अवधारणा (Good Governance Approach) - सन् २००० को दशकमा विकसित यो अवधारणाले सुशासन र सामाजिक समावेशिकरण, नागरिक समाजको विकास र अधिकारमा आधारित विकासमा जोड दिएको ।

आर्थिक विकासको लागि आर्थिक वृद्धि मात्र पर्याप्त हुँदैन किन ?

• आर्थिक विकासको अनिवार्य पुर्वशर्त आर्थिक वृद्धि हो तर आर्थिक वृद्धि ले मात्र आर्थिक विकास हुन सक्दैन ।
• आयको वितरण न्यायपुर्ण हुनु पर्दछ । आर्थिक वृद्धि उच्च भएर पनि आयको वितरण न्यायपुर्ण नभएमा सिमित वर्गको मात्र आम्दानी बढ्न गइ समग्र आर्थिक विकास हुन सक्दैन ।
• आर्थिक वृद्धिले सापेक्ष गरिवीलाइ मात्र सच्याएको हुन सक्दछ ।
• आर्थिक वृद्धि मात्र भएर हुँदैन । त्यस सँगै मुद्रास्फितिलाइ पनि नियन्त्रणमा राख्न सक्नुपर्दछ । आर्थिक वृद्धिदर भन्दा मुद्रा स्फितिदर बढि भएमा त्यसबाट आर्थिक विकास हुन सक्दैन ।
• आर्थिक वृद्धिदर भन्दा जनसंख्या वृद्धिदर बढि भएमा त्यसले पनि आर्थिक विकास हुन सक्दैन । त्यसबाट समग्रमा आर्थिक विकास हुँदैन ।
• आर्थिक वृद्धिले आम्दानीको वितरण पक्षलाइ समेटेको हुँदैन । आम्दानीको समान वितरण नभएसम्म आर्थिक विकास हुन सक्दैन ।
• आर्थिक वृद्धिले बेरोजगारी र असमानतालाइ वृद्धि गर्न सक्ने सम्भावना पनि हुन्छ ।

आर्थिक वृद्धि र आर्थिक विकासबीच फरक